Karađoz-begova medresa Mostar

Mostar je nekada imao ukupno 11 medresa koje su predstavljale visokoobrazovne institucije toga vremena. Najstarija i najpoznatija među njima jeste Karađoz-begova medresa (KBM). Njen osnivač je Mehmed (Muhamed) beg Zaim, sin Seadetov, koji je bio porijeklom iz naselja Potoci, Bijelo Polje, kod Mostara. U gradu Mostaru je poznat kao Karađoz-beg. Taj epitet, prema predaji, dobio je zbog svoje naočitosti (karađoz-crnook). Iz njegove vakufname o izgradnji džamije 965. (1557/8) godine saznajemo da je bio brat velikog vezira Rustem-paše i hercegovačkog namjesnika Sinan-paše. O izgradnji i početku rada ove medrese postoji više podataka.

Profesor Hivzija Hasandedić navodi da je to bilo prije 1570. godine, a u knjizi Islam i muslimani u BiH od autora: Muhameda Hadžijahića, Mahmuta Traljića i mr. Nijaza Šukrića, Sarajevo, 1991. god, str. 70. stoji da je Karađoz-begova medresa osnovana nešto prije 1557. godine. Izgrađena je u dvorištu istoimene džamije. Imala je prostorije za smještaj učenika, biblioteku i salu za predavanja. Ispred medrese nalazili su se trijem i prostrano dvorište. Karađoz-beg je u svrhu njenog izdržavanja zavještao 100 000 dirhema koji će se iznajmljivati uz kamatnu stopu od 12%. Ta sredstva trošena su za finansiranje učenika i profesora (muderisa). Muderis je imao platu 20 dirhema dnevno, učenici tri dirhema, a podvornik (ložač) jedan dirhem dnevno. Podatak pokazuje kolika se pažnja poklanjala nauci i znanju u to doba.

Ova medresa je tokom svoga postojanja iznjedrila mnoge poznate učenjake (alime) iz oblasti islamskih nauka, književnosti, filozofije i dr. Iz novijeg perioda dovoljno je spomenuti velikog mostarskog učenjaka i učenika ove medrese Mustafu Ejubovića, koji je poznatiji kao šejh Jujo. Tu su i hadži Abdullah ef. Riđanović, hadži Ahmed Šaćir ef. Džabić, hadži Sidki ef. Karabeg. Ova trojica bili su i mostarske muftije. Karađoz-begova medresa neprestano je radila do 1918. godine. Ipak, njen rad biva obustavljen i vrata ove čuvene odgojno-obrazovne ustanove ostaju zatvorena narednih 77 godina.

Nakon oslobođenja grada Mostara od srpsko-crnogorskog agresora, 1992. godine, Muftijstvo hercegovačko i Islamska zajednica u koordinaciji sa Kulturnim krugom muslimana, vršili su obimne pripreme za obnovu rada Karađoz-begove medrese. Međutim, događaji koji su uslijedili 9.05.1993. godine prekinuli su te aktivnosti. Ideja je konačno realizirana 1995. godine (nakon prestanka agresije HVO-a). Nakon 77 godina u školske klupe najstarije mostarske visokoobrazovne institucije ushićeni učenici sjeli su tek 1995. godine. Prva poslijeratna generacija (354. od osnivanja) brojala je 39 učenika.

Prvi časovi održani su u sali Muftijstva, smještenog u prostorijama preko puta Koski Mehmed-pašine džamije na Tepi, i tu su se održavali do 25. decembra 1995. godine. Nakon toga, rad se nastavlja u prostorijama džamije „Bosanski mudžahidi”, vakufu dr. Mahmuda Tantavija, na lokalitetu Sjevernog Logora.

Obnovom Ćejvan Ćehajine medrese, odnosno bivše zgrade Muzeja Hercegovine, omogućeno je preseljenje medrese u novi prostor. Svečano otvorenje novih odgovarajućih prostorija održano je 29. avgusta 1997. godine. Nastava je otpočela odmah 1. septembra iste godine. Zgrada je opremljena savremenim pomagalima i nalazi se u samome centru grada, neposredno uz kulu Starog mosta, zvanu Taru, s lijeve obale Neretve.

Kasnije je, za potrebe učenika medrese koji nisu iz Mostara, a niti iz njegove bliže okolice, sagrađen internat na području Sjevernog logora (postratno preimenovanog u Univerzitetsko sportsko rekreacioni centar Mithad Hujdur Hujka). Najveće zasluge za reaktiviranje rada medrese pripadaju dvojici mostarskih velikana: hercegovačkom muftiji, Seidu ef. Smajkiću i prvom direktoru medrese, mr. Salihu ef. Čolakoviću.

Medresa je 28. maja ove godine iznjedrila i sedmu generaciju svojih svršenika. U proteklom desetogodišnjem radu, medresa se pokazala jednom od vodećih, po kvaliteti, škola u Mostaru. Tome u prilog idu i rezultati koje su postigli njeni učenici u toku medresanskog školovanja: na mnogobrojnim takmičenjima, druženjima, debatama, ali i kasnije, na visokoobrazovnim institucijama u BiH i inostranstvu. Suvišno bi, nakon svega, bilo govoriti o stručnosti nastavnog kadra. Već su prisutni pokazatelji koji obećavaju svijetlu budućnost medrese. Tradicija darivanja znanih i učenih svome narodu, koji će se dičiti time da su bili učenici ove škole, nastavlja se. Ove godine, prvi put nakon reaktiviranja rada, medresa je pružila šansu osnovcima da sa dva odjeljenja unaprijede kvalitet rada same institucije! Svi postupci i sve aktivnosti idu u prilog činjenici da ova obrazovna ustanova zna samo za korak naprijed, nikako za pad i neuspjeh.